Richard Goldstone (Afrika ejugut) Nga gushti 1994 deri në shtator 1996, ishte Prokurori i parë i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPIJ/ICTY) dhe njëkohësisht prokuror për Tribunalin për Ruandën.
Lidhja e tij me Kosovën
Kjo është pjesa veçanërisht interesante për historinë e Kosovës: nga gushti 1999 deri në dhjetor 2001, Goldstone ishte kryetar i Komisionit Ndërkombëtar të Pavarur për Kosovën (Independent International Commission on Kosovo).
Komisioni analizoi konfliktin e Kosovës, ndërhyrjen e NATO-s, çështjet e të drejtave të njeriut dhe çështjen e statusit të Kosovës.
20 vjet para konsolidimit të shtetit të Kosovës: Çfarë parashikoi Richard Goldstone për pavarësinë, NATO-n dhe të ardhmen e Kosovës?
Madje, në vitin 2000, Goldstone mbajti edhe një leksion të posaçëm mbi Kosovën në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare.
Richard Goldstone dhe Kosova: gjyqtari i Hagës që propozoi “pavarësinë e kushtëzuar”
Richard Goldstone hyri në historinë e Kosovës nga një pozicion jashtëzakonisht i veçantë: ai ishte njëkohësisht një nga figurat kryesore të drejtësisë ndërkombëtare dhe kryetar i Komisionit të Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën. Komisioni u krijua në vitin 1999 me nismën e kryeministrit suedez Göran Persson, ndërsa Goldstone u zgjodh kryetar.
Goldstone nuk ishte thjesht një vëzhgues i konfliktit. Para Komisionit të Kosovës, ai kishte qenë prokurori i parë i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY). Për këtë arsye, profili i tij e bënte veçanërisht të rëndësishëm debatin ndërkombëtar për Kosovën.
1. Çfarë mendonte Goldstone për ndërhyrjen e NATO-s?
Këtu qëndron një nga pjesët më interesante të raportit.
Komisioni i kryesuar nga Goldstone arriti në përfundimin se ndërhyrja ushtarake e NATO-s në vitin 1999 ishte “illegal but legitimate” – “e paligjshme, por legjitime”. Arsyeja e “paligjshmërisë” sipas raportit ishte se NATO nuk kishte marrë autorizim paraprak nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së.
Por Komisioni argumentoi se ndërhyrja kishte një legjitimitet të fortë politik dhe moral, duke pasur parasysh krizën humanitare dhe dështimin e mekanizmave ekzistues ndërkombëtarë për ta parandaluar katastrofën.
Pra, Goldstone-Komisioni nuk e paraqiti NATO-n si një ndërhyrje juridikisht të pastër. Përkundrazi, ai evidentoi konfliktin midis ligjshmërisë formale dhe legjitimitetit të ndërhyrjes për mbrojtjen e popullsisë civile.
Kjo e bën raportin e vitit 2000 edhe sot interesant në debatin mbi ndërhyrjen humanitare.
Po UÇK-ja?
Këtu duhet bërë një dallim shumë i rëndësishëm.
Raporti i Goldstone nuk ishte një aktakuzë kundër UÇK-së dhe as një dokument që e shpallte UÇK-në “terroriste”. Komisioni e trajtonte konfliktin si një luftë të armatosur brenda Kosovës dhe analizonte aktorët shqiptarë, forcat serbe/jugosllave dhe ndërhyrjen ndërkombëtare në tërësi.
Në të njëjtën kohë, kjo nuk do të thotë se çdo veprim i UÇK-së u konsiderua i pranueshëm. Raporti trajtonte konfliktin në kontekstin e shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe nevojës për mbrojtjen e të gjitha komuniteteve.
Pas luftës, çështja e transformimit të UÇK-së ishte veçanërisht e rëndësishme. UÇK-ja u demilitarizua dhe pjesëtarë të saj u integruan në struktura të reja, ndërsa KFOR-i dhe UNMIK-u mbetën faktorë vendimtarë të sigurisë.
Pra, nuk do të ishte e saktë gazetarisht të shkruhej: “Goldstone e shpalli UÇK-në të pafajshme”. Raporti nuk ishte një gjykim penal për UÇK-në.
Pika më e madhe: Goldstone propozoi “conditional independence”
Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme për një artikull të LeCanton27.
Në tetor 2000, Komisioni i kryesuar nga Goldstone i dorëzoi Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Kofi Annan, raportin për Kosovën.
Komisioni rekomandoi një status të ri për Kosovën:
“Conditional independence” – “pavarësi e kushtëzuar”.
OKB-ja e përshkroi rekomandimin në mënyrë të qartë: një Kosovë e pavarur dhe vetëqeverisëse, por brenda një kornize ndërkombëtare.
Raporti argumentonte se autonomia e parashikuar në Rezolutën 1244 duhej të zhvillohej në drejtim të një vetëqeverisjeje efektive jashtë Federatës Jugosllave, por me një kornizë ndërkombëtare.
Kjo ishte një ide jashtëzakonisht e avancuar për vitin 2000, sepse në atë kohë politika zyrtare ndërkombëtare ende nuk kishte kaluar në pranimin e pavarësisë së Kosovës.
Pse “e kushtëzuar”?
Goldstone-Komisioni nuk mendonte se Kosova ishte menjëherë në gjendje të funksiononte si një shtet krejtësisht i pavarur nga mbështetja ndërkombëtare.
Raporti theksonte se Kosova vazhdonte të varej nga KFOR-i dhe fuqia ushtarake e NATO-s për mbrojtjen nga kërcënimet e jashtme. Po ashtu, sipas raportit, Kosova ende nuk kishte kapacitet të plotë për të garantuar vetë rendin e brendshëm, sigurinë dhe paqen ndëretnike.
Prandaj termi ishte:
Pavarësi, por me përgjegjësi dhe garanci ndërkombëtare.
Kjo nënkuptonte vazhdimin e pranisë ndërkombëtare të sigurisë dhe mbështetjen ndërkombëtare për ndërtimin e institucioneve.
A besonte Goldstone se Kosova duhej të kthehej nën Serbi?
Raporti ishte shumë skeptik ndaj një rikthimi të Kosovës nën sundimin e Beogradit.
Sipas përmbledhjes së raportit, Komisioni konsideronte se ishte jorealiste të pritej që shumica shqiptare e Kosovës të pranonte rikthimin nën sundimin serb.
Kjo ishte një nga arsyet pse Komisioni kërkonte një status të ri.
Por duhet theksuar një nuancë: Goldstone-Komisioni nuk propozoi në vitin 2000 një pavarësi të pakushtëzuar në kuptimin që Kosova të shkëputej menjëherë nga çdo mbikëqyrje ndërkombëtare.
Përkundrazi, propozimi ishte një proces drejt pavarësisë, i shoqëruar me garanci ndërkombëtare.
Çfarë roli kishte NATO sipas këtij vizioni?
Këtu kemi një lidhje shumë interesante:
Kosova → pavarësi e kushtëzuar → prani ndërkombëtare → NATO/KFOR.
Raporti e shihte praninë ndërkombëtare të sigurisë si të domosdoshme për një periudhë të konsiderueshme.
Madje vetë formulimi i raportit për “conditional independence” lidhej me faktin se Kosova ende nuk mund ta garantonte vetë mbrojtjen e saj dhe do të vazhdonte të varej nga KFOR-i dhe NATO.
Pra, në vizionin e Komisionit, pavarësia nuk nënkuptonte largimin e menjëhershëm të NATO-s nga Kosova.
Paradoksi historik
Këtu mund të jetë edhe këndi më i fortë për një shkrim:
Në vitin 2000, kur shumë shtete ende refuzonin të flisnin hapur për pavarësinë e Kosovës, Komisioni ndërkombëtar i kryesuar nga Richard Goldstone rekomandoi “conditional independence”.
Raporti u dorëzua në OKB më 23 tetor 2000 dhe Goldstone e paraqiti personalisht atë në një konferencë për shtyp të OKB-së.
Vetëm disa muaj pas luftës, një komision ndërkombëtar i udhëhequr nga një ish-prokuror i Tribunalit të Hagës po i thoshte komunitetit ndërkombëtar, në thelb:
status quo-ja nuk është zgjidhje; Kosova duhet të ecë drejt vetëqeverisjes dhe pavarësisë, por nën një kornizë ndërkombëtare.