- Data: 1 dhe 2 mars 1992.
- Qëllimi: Shprehja e vullnetit për autonomi territoriale dhe politike me të drejtë bashkimi me Kosovën.
- Pjesëmarrja: Mbështetje masive nga popullata shqiptare në tre komunat: Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Pati një pjesëmarrje masive, ku mbi 90% e qytetarëve me të drejtë vote mbështetën kërkesën për autonomi territoriale dhe politike me të drejtë bashkimi me Kosovën.
- Opsionet Politike: Referendumi ofroi tri opsione varësisht nga rrethanat gjeopolitike të kohës (autonomi brenda Serbisë, autonomi brenda ish-Jugosllavisë, ose bashkim me Kosovën).
- Rëndësia: Sipas shkrimeve të Maliqit, ky akt shërben si baza legjitime për kërkesat e shqiptarëve të Luginës në proceset diplomatike ndërkombëtare.
Referendumi u mbajt në kohën e shpërbërjes së Jugosllavia, në një periudhë tensionesh të mëdha në rajon, pak para fillimit të luftës në Bosnje dhe disa vite para konfliktit në Kosovë (1998–1999).
Nuk ka gjasa reale që Serbia ta njohë atë referendum në rrethanat aktuale. Referendumi i 1–2 marsit 1992 në Lugina e Preshevës (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë) u organizua nga përfaqësuesit shqiptarë lokalë për autonomi me të drejtë bashkimi me Kosovën. Autoritetet e Serbi e shpallën të paligjshëm dhe nuk e njohën.
Shqipëria nuk e njeh Referendumin e 1–2 marsit 1992 në Luginën e Preshevës
Po bëhen gati tri decenie që na ndajnë nga Referedumi gjtihpopullor i 1-2 Marsit 1992 për bashkimin e Lugines me Kosovën. Por, sot ekesja ditë, Lugina e Preshevës mbetet me afer Beogradit se sa Prishtinës. Lideret e perkujtojne Referendumin, kete akt historik sa për sy e faqe vetem kur bejne fushata parazgjedore.
Shkurt: Aktualisht nuk ka asnjë vendim apo sinjal zyrtar që Shqipëri do ta njohë referendumin e 1–2 marsit 1992 në Lugina e Preshevës.
Pse?
Parimi i integritetit territorial – Shqipëria zyrtarisht mbështet integritetin territorial të Serbi, ndërkohë që kërkon respektimin e të drejtave të shqiptarëve në Luginë.
Stabiliteti rajonal – Tirana zyrtare zakonisht shmang hapa që mund të rrisin tensionet me Serbinë ose të hapin çështje kufijsh. Fokusi në BE – Si vend kandidat për Bashkimi Evropian, Shqipëria ndjek linjën e dialogut dhe stabilitetit në rajon.
Çfarë bën realisht Shqipëria? Shqiptarët e Preshevës do kërkojnë edhe 100 vjet bashkim me Kosovën, por…
Mbështet të drejtat politike, arsimore dhe kulturore të shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë.
E përmend referendumin si referencë historike në diskurs politik, por jo si akt juridik që kërkon njohje shtetërore.
Pra, politikisht mund të ketë solidaritet, por juridikisht dhe diplomatikisht njohja formale është shumë e pamundur në rrethanat aktuale.
Nëse dëshiron, mund të flasim për dallimin mes “mbështetjes politike” dhe “njohjes juridike ndërkombëtare”, sepse janë dy gjëra të ndryshme.
Në kujtim të kësaj vlere politike, Kryetari Kuvendit të Referendumit, prof.Ibrahim Kadriu, para se nderronte jetë, ishe shume i dëshpëruar dhe zhgenjyer tej mase me lideret e Preshevës për mosjetësimin e aktit më të lartë të vullnetit të popullit, ka sqaruar se referendumi nuk është thjeshtë një akt politik.
“Sjelljet e liderve te Lugines se Presheves Referedumin gjithpopullor te vitit 1992 jane arrogante te cilet po bejne neperkembje me vullnetin e shqiptareve ne Kosoven Lindore duke shkelur mbi gjakun e deshmoreve te UCPMB-së kur dihet se pse ata luftua dhe rane ne frontet e luftes..” ka thenë arkitekti i Referendumit te vititi 1992 Prof. Ibrahim Kadriu