Një nga rastet më tronditëse është ai i Ramadan Maliqit, i cili në moshën vetëm katërvjeçare u burgos së bashku me familjen e tij. Ky episod mbetet një dëshmi e fortë e periudhës së represionit politik që pasoi në Kosovë menjëherë pas vitit 1945.

Ka histori që nuk shkruhen vetëm me fjalë, por me plagë, durim dhe kujtime që nuk shuhen kurrë. Historia e Ramadan Maliqi është një nga ato rrëfime që mbart në vetvete peshën e një kohe të rëndë dhe forcën e jashtëzakonshme të një njeriu që i mbijetoi dhunës dhe padrejtësisë.

Që në moshë të njomë, kur fëmijët zakonisht rriten mes lojës dhe përkëdheljes familjare, ai u përball me fytyrën më të ashpër të regjimeve të kohës. Burgimi, dhuna fizike dhe provokimet e vazhdueshme nuk arritën ta thyejnë shpirtin e tij. Përkundrazi, ato e kalitën në heshtje, duke e bërë një dëshmi të gjallë të qëndresës dhe dinjitetit njerëzor.

Sot, në moshë të shtyrë, kur kujtimet e së kaluarës rikthehen si hije të largëta, baca Ramadan ende e ka të vështirë t’i përmbajë emocionet. Teksa rrëfen për vitet e errëta që përjetoi, sytë i mbushen me lot dhe zëri i dridhet. Nuk është dobësi është pesha e një historie që ende jeton brenda tij. Lotët e tij janë dëshmi e dhimbjes, por edhe e forcës së një njeriu që i mbijetoi kohës dhe padrejtësisë.

Arrestimi i familjes Maliqi

Ngjarja lidhet me arrestimin e patriotin dhe veprimtarin kombëtar Sherif Maliqi, i cili në vitin 1945 u arrestua nga autoritetet jugosllave me akuza politike. Ai u dënua fillimisht me 20 vjet burg dhe më pas edhe me dënim me vdekje, i cili më vonë u zëvendësua përsëri me burgim të gjatë.

Në kuadër të represionit ndaj familjeve të konsideruara si kundërshtare të regjimit, autoritetet nuk u ndalën vetëm te personi i akuzuar. Sipas dëshmive historike, bashkë me Sherif Maliqin u arrestuan edhe anëtarë të tjerë të familjes së tij, përfshirë nënën, bashkëshorten dhe djalin e tij të vogël, Ramadanin.

Në atë kohë, Ramadani ishte vetëm katër vjeç.

18 muaj burg për një fëmijë

Familjarët e Sherif Maliqit u mbajtën për rreth 18 muaj në burgun e Gjilan. Ndër ta ishte edhe fëmija i vogël, i cili u detyrua të përjetojë realitetin e burgut në një moshë kur fëmijët zakonisht njihen vetëm me lojën dhe kujdesin familjar.

Ky fakt është një nga shembujt e qartë se si represioni politik i kohës shpesh shtrihej edhe mbi familjarët e të akuzuarve, duke i konsideruar ata si pjesë të përgjegjësisë kolektive. Në shumë raste, familjet shqiptare përballeshin me burgime, konfiskim të pasurisë dhe forma të tjera presioni politik.

Konteksti historik i represionit në Kosovë

Periudha menjëherë pas vitit 1945 në Kosovë karakterizohet nga një politikë e ashpër e konsolidimit të pushtetit nga autoritetet jugosllave. Në këtë proces, shumë veprimtarë shqiptarë, intelektualë dhe figura lokale u arrestuan dhe u dënuan me akuza politike.

Represioni shpesh nuk kufizohej vetëm te individët e akuzuar. Në shumë raste, edhe familjarët e tyre përjetonin ndëshkime kolektive, duke përfshirë burgime, internime dhe diskriminim institucional.

Rasti i familjes Maliqi nga Malisheva e Gjilanit është një nga shembujt që dëshmon për këtë realitet historik.

Një kujtesë historike për brezat

Historia e Ramadan Maliqit mbetet një kujtesë e fortë për periudhat e vështira që kanë kaluar shumë familje shqiptare në Kosovë. Ajo dëshmon se represioni politik i asaj kohe shpesh nuk kishte kufij dhe se viktimat e tij mund të ishin edhe më të pafajshmit – fëmijët.

Rrëfime të tilla janë të rëndësishme jo vetëm për të dokumentuar historinë, por edhe për të ndërtuar një kujtesë kolektive që ndihmon në kuptimin e së kaluarës dhe në vlerësimin e lirisë dhe të drejtave që gëzohen sot.

Fëmija që njohu burgun para se të njihte jetën

Në një fotografi të zverdhur nga koha, dy djem të vegjël qëndrojnë pranë njëri-tjetrit. Është viti 1958. Parku i sotëm i Gjilan duket ndryshe në atë fotografi të hershme. Njëri prej tyre është Ramadan Maliqi, nxënës i klasës së pestë në shkollën fillore Shkolla Fillore Musa Zajmi. Pranë tij është shoku Ilmiu nga Perlepnica.

Në pamje të parë është vetëm një fotografi e zakonshme fëmijësh. Por pas asaj buzëqeshjeje të qetë fshihet një histori që rrallë mund ta mbajë një zemër fëmije.

Sepse Ramadani kishte njohur burgun para se të njihte jetën.

Nëntori i frikshëm i vitit 1949

Sot, teksa i afrohet të tetëdhjetave, ai ende e kujton me dhimbje nëntorin e vitit 1949. Ishte vetëm katër vjeç. Një natë e ftohtë dhe e rëndë kishte rënë mbi shtëpinë e tyre në Malishevë.

Pjesëtarët e OZNA kishin ardhur si stuhi. Dyert u thyen me shqelma. Britmat, hapat e rëndë dhe frika mbushën shtëpinë.

Ata po kërkonin babanë e tij, Sherif Maliqi, të cilin e akuzonin si pjesëtar të forcave nacionaliste shqiptare.

Por babai nuk ishte aty.

Dhe kur nuk gjetën atë që kërkonin, morën të tjerët.

Gjyshen Nazife. Nënën Nafije. Kushërirat Hanumshahe dhe Sofije. Dhe bashkë me to, edhe një fëmijë katërvjeçar që ende nuk e kuptonte pse po qanin gratë dhe pse po i tërhiqnin zvarrë drejt një rruge të errët.

Ai fëmijë ishte Ramadani.

Qelia e fëmijërisë

Në burgun e Gjilanit, familja u fut në një qeli të vogël, të ftohtë dhe pa dritë. Në një aneks të ngushtë, në qelinë e parë në të djathtë, qëndronin të gjithë bashkë.

Një fëmijë katërvjeçar, që duhej të mësonte të lexonte botën, po mësonte të jetonte mes mureve të lagështa të një burgu.

Një ditë tjetër, në atë aneks u soll edhe një grua tjetër. Ishte Hatixhe Gjilani.

Kur hetuesit ia mbyllën derën e qelisë, ajo u kthye dhe me një zë të fortë u tha:

“A e dini se kujt po ia mbyllni derën?”

Në qelinë përballë, nëna e Ramadanit, Nafija, i foli me zë të qetë:

“Nuk je vetëm, oj motër… edhe ne jemi këtu. Familja e Sherif Malishevës.”

“Po ti kush je?” – e pyeti gruaja nga qelia tjetër.

“Jam gruaja e Hoxhë Velekincës”, u përgjigj ajo.

Në atë burg të ftohtë, mes frikës dhe pasigurisë, gratë gjenin forcë te njëra-tjetra.

Nëna Nafije e ngushëlloi me një fjali që mbeti gjatë në kujtesën e Ramadanit:

“Çdo e keqe e ka një selamet. Zoti është i madh… dhe sa të jenë gjallë djemtë e nënave, nuk na lënë.”

Lotët që nuk shuhen

Sot, kur kujton ato ditë, zëri i Ramadan Maliqit shpesh dridhet. Ai nuk flet me mllef, por me një dhimbje të thellë që koha nuk e ka shuar.

Lotët i dalin vetvetiu.

Jo sepse është i dobët.

Por sepse është e vështirë të rrëfesh se si fëmijëria jote nisi në një qeli burgu.

Dhe fotografia e vitit 1958, ajo e djaloshit të klasës së pestë në parkun e Gjilanit, duket sot si një copëz drite në mes të një historie të errët.

Një dëshmi se edhe një fëmijë që njohu burgun në moshën katërvjeçare mund të rritet, të jetojë dhe të mbajë në kujtesë historinë që nuk duhet harruar./rajonipress/