Bernë, 16 Nentor -Gazeta e njohur gjermane Die Welt publikoi një analizë historike me titullin „Albanien: Das muslimische Land, das Tausende Juden rettete“ (Shqipëria: Vendi mysliman që shpëtoi mijëra hebrenj). Ky shkrim u pteehntua gjerësisht në gazeten zvicerane LeCanton27.ch i cili ka trajtuar vazhdimisht lidhjet historike shqiptaro-hebraike dhe kontributin e shqiptarëve në shpëtimin e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore,
Po, është një fakt historik se shqiptarë në Shqipëri dhe Kosovë u dhanë bukë, strehim dhe mbrojtje hebrenjve, duke i ndihmuar të shpëtonin nga Holokausti. Shqipëria zë një vend të veçantë në historinë evropiane të kësaj periudhe. Në fund të luftës, numri i hebrenjve që ndodheshin në vend ishte shumë më i madh se në fillim të saj, në një kohë kur në pjesën më të madhe të Evropës komunitetet hebraike ishin shkatërruar nga gjenocidi nazist, shkruan gazeta zvicerane në shpip LeCanton27.ch
Strehimi në shtëpi, fshatra dhe xhamia
Hebrenjtë vendas dhe refugjatë të ardhur nga vende të ndryshme të Evropës u strehuan në shtëpi private, në fshatra të largëta dhe në vende të sigurta. Në këtë përpjekje humanitare u përfshinë edhe objekte fetare, përfshirë xhami e teqe, ku njerëzit në rrezik gjetën strehim dhe mbrojtje.
Në disa raste, hebrenjtë u pajisën me veshje tradicionale shqiptare dhe dokumente identifikimi me emra shqiptarë, në mënyrë që të mos zbuloheshin nga autoritetet pushtuese.
Një kapitull i rëndësishëm i kësaj historie
Roli i shqiptarëve të Kosovës në shpë lidhet edhe me shqiptarët e Kosovës. Familje shqiptare strehuan hebrenj, i ndihmuan të fshiheshin dhe, në raste të dokumentuara, organizuan kalimin e tyre drejt Shqipërisë, ku mund të gjenin strehim në qytete si Berati, Kruja, Tirana dhe Elbasani.
Këto rrugë shpëtimi dëshmojnë se solidariteti shqiptar nuk u kufizua brenda kufijve të një territori. Ai u shtri përtej tyre, duke krijuar një rrjet mbrojtjeje dhe ndihme për njerëzit që përndiqeshin për shkak të identitetit të tyre hebraik.
Refuzimi i dorëzimit të listave të hebrenjve
Pas pushtimit gjerman të Shqipërisë në shtator 1943, rreziku për hebrenjtë u bë edhe më i madh. Autoritetet dhe përfaqësues të ndryshëm shqiptarë kundërshtuan kërkesat gjermane për identifikimin dhe dorëzimin e hebrenjve.
Në këtë qëndresë pati edhe një dimension moral dhe fetar: familje, përfaqësues të komuniteteve fetare dhe individë të ndryshëm u vunë në mbrojtje të njerëzve të kërcënuar.
Kështu, historia shqiptaro-hebraike nuk është vetëm histori e një mikpritjeje tradicionale, por edhe histori e zgjedhjeve të guximshme njerëzore përballë një prej krimeve më të mëdha të shekullit XX.
Një histori e jashtëzakonshme njerëzore, e njohur ndërkombëtarisht, por ende jo aq e dokumentuar sa duhet: shqiptarët që hapën dyert e shtëpive të tyre për hebrenjtë, duke rrezikuar jetën për t’i shpëtuar nga shfarosja naziste.
Një nga kapitujt më domethënës të historisë së shqiptarëve gjatë Luftës së Dytë Botërore është pa dyshim mbrojtja dhe shpëtimi i hebrenjve nga përndjekja naziste. Kjo histori ka tërhequr vëmendjen e historianëve, institucioneve ndërkombëtare dhe mediave prestigjioze botërore.
Gazeta e njohur gjermane Die Welt, në një analizë historike të botuar më 19 dhjetor 2013, me autor Florian Stark, i kushtoi një shkrim të veçantë kësaj historie, me titullin: „Albanien: Das muslimische Land, das Tausende Juden rettete“ – „Shqipëria: Vendi mysliman që shpëtoi mijëra hebrenj“.
Shkrimi vë në pah një fakt historik me rëndësi të veçantë: Shqipëria, një vend me shumicë myslimane, u bë strehë për hebrenjtë në një periudhë kur në pjesën më të madhe të Evropës ata përballeshin me diskriminim, deportim dhe shfarosje.
Die Welt dhe historia e jashtëzakonshme shqiptaro-hebraike: Shqipëria dhe Kosova, strehë për hebrenjtë gjatë Holokaustit
Çfarë i shtyu familjet shqiptare të rrezikonin gjithçka për të shpëtuar njerëz që shpesh as nuk i njihnin?
Përgjigjja gjendet në një nga parimet më të rëndësishme të traditës shqiptare: Besa.
Besa nuk ishte thjesht një fjalë apo një zakon mikpritjeje. Ajo përfaqësonte një zotim moral, një detyrim nderi dhe një përgjegjësi ndaj atij që kërkonte mbrojtje.
Për shumë familje shqiptare, dorëzimi i një njeriu të pafajshëm te pushtuesit nazistë ishte i papranueshëm. Hebrenjtë u strehuan në shtëpi private, në fshatra, në bodrume dhe në vende të fshehta. Disa familje u pajisën me dokumente të rreme, ndërsa të tjerat i paraqitën hebrenjtë si të afërm të tyre.
Sipas memorialit izraelit Yad Vashem, pas pushtimit gjerman të Shqipërisë në shtator 1943, popullsia dhe institucionet shqiptare në shumë raste refuzuan t’u dorëzonin gjermanëve listat e hebrenjve. Kjo u dha mundësi shumë familjeve hebraike të mbijetonin.
Familjet shqiptare që u bënë simbol i shpëtimit.
Gazeta e njohur gjermane Die Welt publikoi një analizë historike me titullin „Albanien: Das muslimische Land, das Tausende Juden rettete“ (Shqipëria: Vendi mysliman që shpëtoi mijëra hebrenj). Ky shkrim u riprodhua dhe u komentua gjerësisht në mediat shqiptare, përfshirë edhe gazeta zvicerane LeCanton27.ch, i cili ka trajtuar vazhdimisht lidhjet historike shqiptaro-hebraike dhe kontributin e shqiptarëve në shpëtimin e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Historia nuk është vetëm një rrëfim i përgjithshëm për mikpritjen shqiptare. Ajo përbëhet nga histori konkrete njerëzish, familjesh dhe sakrificash.
Një prej tyre është familja e Destan dhe Lime Ballës, nga fshati Shengjergj pranë Tiranës. Gjatë vitit 1943, familja e tyre dhe banorë të tjerë të fshatit strehuan hebrenj që po iknin nga ndjekja gjermane. Ata i mbajtën të fshehur për rreth pesëmbëdhjetë muaj, duke i ndihmuar me ushqim, strehim dhe veshje.
Për këtë vepër, Yad Vashem i njohu Destan dhe Lime Ballën si „Të Drejtë midis Kombeve“ më 4 tetor 1992.
Një tjetër histori prekëse është ajo e Besim dhe Aishe Kadiut nga Kavaja, të cilët strehuan vëlla e motër hebrenj, Jakov dhe Sandra Batino. Familja shqiptare i mbrojti edhe gjatë kontrolleve gjermane, duke u siguruar atyre mundësinë për të mbijetuar deri në çlirimin e vendit.
Edhe Nuro Hoxha, një mësues nga Tërbaçi i Vlorës, rrezikoi jetën e tij dhe të familjes për të strehuar familjen hebraike Solomoni. Ai u dha atyre Besën dhe i mbrojti nga rreziku i arrestimit.
Këto janë vetëm disa prej historive të dokumentuara nga Yad Vashem.
Çfarë thotë Izraeli për shqiptarët?
Memoriali i Holokaustit Yad Vashem në Jerusalem ka dokumentuar kontributin e shqiptarëve në shpëtimin e hebrenjve dhe ka nderuar shumë prej tyre me titullin „Të Drejtë midis Kombeve“.
Në ekspozitën e posaçme „Besa: A Code of Honor – Muslim Albanians Who Rescued Jews During the Holocaust“, institucioni izraelit paraqet dëshmi dhe fotografi të familjeve shqiptare që u dolën në mbrojtje hebrenjve.
Sipas materialeve të Yad Vashemit, vlerësimet për numrin e refugjatëve hebrenj që gjetën strehim në Shqipëri ndryshojnë, ndërsa një pjesë e madhe e hebrenjve që jetonin brenda kufijve të Shqipërisë gjatë pushtimit gjerman arritën të mbijetojnë.
Edhe Ministria e Punëve të Jashtme e Shqipërisë ka publikuar të dhëna historike sipas të cilave të paktën 2.741 hebrenj u shpëtuan në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke u bazuar në gjurmët dokumentare dhe dëshmitë e identifikuara.
Një histori që duhet treguar pa harruar asnjë anë të saj
Historia e shpëtimit të hebrenjve në Shqipëri është një dëshmi e fuqishme e solidaritetit njerëzor, por ajo duhet trajtuar edhe me përgjegjësi historike.
Gjatë pushtimit gjerman pati edhe bashkëpunëtorë shqiptarë të strukturave naziste. Në Kosovë dhe në territoret e administruara nga autoritetet e kohës pati arrestime dhe deportime të hebrenjve. Vetë analiza e Die Welt i përmend këto ngjarje, përfshirë veprimtarinë e divizionit SS „Skanderbeg“.
Prandaj, merita e familjeve që shpëtuan hebrenj bëhet edhe më e rëndësishme kur historia paraqitet me të gjitha faktet, pa përgjithësime dhe pa fshehur asnjë episod.
Nga Shqipëria drejt kujtesës botërore
Sot, historia e shqiptarëve që shpëtuan hebrenjtë përbën një pjesë të rëndësishme të kujtesës ndërkombëtare për Holokaustin.
Ajo dëshmon se solidariteti, humanizmi dhe mbrojtja e jetës njerëzore mund të kapërcejnë dallimet fetare, etnike dhe kulturore.
Në një Evropë të përfshirë nga urrejtja dhe përndjekja, familje shqiptare myslimane, katolike dhe ortodokse u bënë mbrojtëse të njerëzve të një besimi tjetër.
Besa shqiptare nuk ishte vetëm një traditë e së kaluarës. Në ato vite të errëta, ajo u shndërrua në një akt konkret shpëtimi dhe në një dëshmi të fuqishme të ndërgjegjes njerëzore.
Për gazeten zvicerane ne shqip LeCanton27.ch kjo histori meriton të dokumentohet, të transmetohet te brezat e rinj dhe të njihet më gjerësisht në hapësirën shqiptare dhe ndërkombëtare.
Sepse historia e një populli nuk matet vetëm me luftërat që ka bërë, por edhe me jetët që ka shpëtuar.

