Një reflektim mbi identitetin, historinë, diasporën, shtetin dhe përgjegjësinë tonë për të ardhmen.
Shpesh më sillen ndër mend disa pyetje, të cilat në pamje të parë mund të duken hipotetike, madje edhe provokuese, por që në thelb fshehin një shqetësim shumë më të madh për historinë dhe të ardhmen tonë kombëtare.
Nefail MALIQI: Kush na i « prodhoi » heronjtë tanë dhe personalitet? Po, dakord ne vete jemi bere se jemi te zot! Po ama sikur t’mos ishte Turqia, a do ta kishim sot Skënderbeun? Sikur të mos ishte Kalkuta, a do ta kishim sot Nënë Terezën?
Sikur të mos ishte Stambolli a do ka kishim sot Ismajal Qemajlin ai që njohim si figurë të Pavarësisë së Shqipërisë? Apo, sikur të mos ishte Zvicra, a do t’i kishim Xherdan Shaqirin dhe Granit Xhakën në nivelet e futbollit botëror? Sikur të mos ishet Amerika dhe Britania e Madhe, a do të kishim sot Rita Orën, Dua Lipën dhe Bebe Rexhën si emra të njohur ndërkombëtarisht? Po nobelistin Ferid Murati, a do ta njihte bota?
Pra, ne shqiptaret te njohur si bujar dhe mirënjohës, a duhet falenderur Turqinë, Kalkutën, Zvicren, Amerikën që na i pergatin dhe na bëne krenar me keto figura? Po ne, shqiptaret, kur do t’i prodhojmë ne vetë, të tillë?
Ose ku i ka Shqipëria sot Skendederegat e vetë? Nëne Terezat e veta? Xherdanat apo Granitat e vetë? Dua Lopat,, Riat Orat apo Bebe Rexhet e vata ku i ka ?! Jo per Zotin ata e as ato nuk bëhen me drogë as me korrupcion e hiqë e më hiq me prostitucion me ket Narko-Qeveri!
Natyrisht, këto janë pyetje kundërfaktike. Nuk mund ta dimë me siguri se çfarë do të kishte ndodhur në rrethana të tjera historike. Por ato na ndihmojnë të kuptojmë një të vërtetë: personalitetet nuk formohen në boshllëk. Ato lindin në një familje, në një kulturë, në një rrethanë historike dhe zhvillohen nëpërmjet mundësive që u ofron shoqëria ku jetojnë.
Perandoria Osmane ishte pjesë e rrethanave historike në të cilat u formua dhe veproi Skënderbeu. Kalkuta u bë vendi ku Gonxhe Bojaxhiu zhvilloi misionin e saj humanitar. Zvicra u dha mundësi të veçanta sportistëve tanë të diasporës. Amerika dhe Britania krijuan hapësira ku talentet shqiptare u zhvilluan dhe u bënë të njohura në botë.
Por këtu lind pyetja thelbësore: A është e mjaftueshme që të tjerët të na krijojnë mundësi, ndërsa ne të mos jemi në gjendje të ndërtojmë kushtet për të nxjerrë personalitete të tilla nga vetë shoqëria jonë?
Pse dhe si e mori emrin shqiptarja Gonxhe Bojaxhiu ne « Nëna Tereza », e pse jo « Nena Gonxhe » apo « Nena Bojaxhiu? Pse u injorua emri shqip?!
Kam bërë një hulumtim për një çështje që mund të duket e vogël, por që, në këndvështrimin tim, ka rëndësi për kujtesën tonë historike dhe identitetin kombëtar. Këtë herë dua të ndalem te njëra prej figurave më të njohura shqiptare në historinë botërore: Nënë Tereza.
Pse shqiptarja Gonxhe Bojaxhiu u bë e njohur në të gjithë botën si Nënë Tereza? Pse jo Nënë Gonxhe? Pse jo Nënë Bojaxhiu? A është thjesht çështje e traditës fetare apo kemi të bëjmë edhe me një humbje të dukshmërisë së emrit të saj shqiptar në komunikimin ndërkombëtar?
Për të qenë të drejtë me historinë, duhet të sqarojmë disa fakte.
Ajo lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, me emrin Agnes Gonxha Bojaxhiu, në një familje shqiptare. Në moshën 18-vjeçare u largua nga vendlindja për t’iu bashkuar Motrave të Loretos në Irlandë, të cilat kishin misione në Indi.
Në kuadër të jetës së saj fetare mori emrin Motër Maria Tereza, në nderim të Shën Terezës së Lisieux, murgeshës franceze të njohur si Tereza e Fëmijës Jezus.
Më 1931 mori kushtet e para fetare, ndërsa pas kushteve të përhershme, në vitin 1937, filloi të njihej si Nënë Tereza. Pra, emri nuk ishte një mbiemër i ri kombëtar, por një emër fetar, i lidhur me traditën e urdhrit të saj.
Në Kalkuta, Indi, ajo e zhvilloi veprimtarinë e saj humanitare, duke u përkushtuar ndaj njerëzve më të varfër dhe më të braktisur. Në vitin 1979 u nderua me Çmimin Nobel për Paqe, ndërsa në vitin 2016 u shpall shenjtore nga Kisha Katolike. Këto janë fakte historike të dokumentuara edhe nga Fondacioni Nobel dhe Vatikani.
Por pyetja ime nuk është nëse ajo kishte të drejtë ta merrte emrin Tereza. Sigurisht që kishte të drejtë. As nuk pretendoj se emri iu imponua për t’ia mohuar identitetin shqiptar. Nuk kemi dëshmi për një qëllim të tillë.
Pyetja ime është tjetër: A duhej që emri i saj shqiptar të mbetej gjithmonë i pranishëm në identitetin publik të kësaj figure botërore? Pse në shumë raste bota e njeh si Mother Teresa, por nuk e di se emri i saj i lindjes ishte Gonxha Agnes Bojaxhiu dhe se familja e saj ishte shqiptare?
Para rreth tri dekadash, në një bisedë me kolegë në një mjedis ndërkombëtar të lidhur me OKB-në, u përballa me një realitet domethënës: jo të gjithë e dinin se Nënë Tereza ishte shqiptare. Për mua, ky ishte një sinjal se sa pak e kishim promovuar ne vetë këtë pjesë të identitetit të saj. Dhe pikërisht këtu fillon shqetësimi im.
EMRI ËSHTË EDHE KUJTESË
Emri nuk është vetëm një mënyrë për ta thirrur një njeri. Ai është pjesë e identitetit, e prejardhjes, e kujtesës familjare dhe, në shumë raste, edhe e historisë së një kombi.
Prandaj, kur një figurë bëhet e njohur në përmasa botërore me një emër fetar, artistik apo ndërkombëtar, është me rëndësi që emri i lindjes dhe prejardhja e saj të mos mbeten në hije.
Nuk kam asgjë kundër emrit Nënë Tereza. Përkundrazi, ai është bërë pjesë e historisë botërore. Por do të dëshiroja që në çdo tekst shkollor, dokumentar, ekspozitë apo botim ndërkombëtar të shkruhej qartë:
NËNË TEREZA – GONXHA AGNES BOJAXHIU, SHQIPTARJA NGA SHKUPI
Madje, si një propozim simbolik për mënyrën se si mund ta ruajmë kujtesën kombëtare, mund të përdorim edhe shprehjen Nënë Gonxhe Bojaxhiu, pa pretenduar se ky ishte titulli i saj historik apo fetar.
Kjo çështje merr rëndësi edhe më të madhe kur shohim se vitet e fundit kemi pasur raste të ndryshimit të emrave personalë, ku emra tradicionalë shqiptarë zëvendësohen me emra të tjerë. Natyrisht, çdo individ ka të drejtën e zgjedhjes së emrit të vet. Por një shoqëri që nuk e njeh dhe nuk e vlerëson trashëgiminë e saj emërore rrezikon të humbasë një pjesë të kujtesës kulturore.
KUSH E SHKRUAN HISTORINË DHE KUSH E RUAN ATË, DO HERE ME I FORTI APO ME I DITURI ?
Në Ballkan, historia nuk është vetëm çështje e së kaluarës. Ajo është edhe pjesë e debateve të sotme politike dhe identitare.
Serbët, grekët dhe maqedonasit kanë interpretime dhe pretendime të ndryshme për figura, periudha dhe trashëgimi historike të rajonit. Në disa raste, këto interpretime janë përplasur me kujtesën historike shqiptare.
Pikërisht për këtë arsye, ne duhet të jemi të kujdesshëm dhe të dokumentojmë atë që na takon, pa i kthyer pretendimet e pabazuara në argumente historike.
Skënderbeu është figurë qendrore e historisë shqiptare. Gonxhe Bojaxhiu ishte shqiptare. Për këto personalitete ekzistojnë dokumente dhe dëshmi të rëndësishme. Ndërsa për figura të tjera të antikitetit, si Aleksandri i Madh, kërkohet një qasje më e kujdesshme, duke dalluar historinë e dokumentuar nga interpretimet kombëtare të kohëve moderne.
Nuk mund ta lëmë identitetin tonë në duart e interpretimeve të të tjerëve. Por as nuk duhet ta mbrojmë atë me pretendime që nuk qëndrojnë përballë dokumenteve. Një komb që e njeh historinë e vet nuk ka nevojë ta shtrembërojë atë.
PO NE, SHQIPTARËT, KU I KEMI DELENBERGËT, NËNAT TEREZA DHE SHAQIRËT TANË?
Kjo është pjesa që më shqetëson më shumë: Ne kemi nxjerrë personalitete të jashtëzakonshme, por shumë prej tyre kanë gjetur hapësirën për t’u zhvilluar jashtë vendit.
Shqipëria, si shtet, ka më shumë se një shekull jetë shtetërore. Kosova, ndërkaq, ka kaluar nëpër një rrugë tjetër historike drejt shtetësisë. Megjithatë, të dyja shoqëritë përballen me pyetjen se sa po arrijnë të krijojnë kushte për talentet e tyre.
Ku janë institucionet që i mbështesin studiuesit e rinj? Ku janë universitetet që i shpërblejnë meritat dhe jo lidhjet? Ku janë laboratorët, qendrat kërkimore, fondacionet, bursat dhe programet që i japin një të riu mundësinë të bëhet shkencëtar i nivelit botëror?
Ku janë mekanizmat që e mbajnë talentin në vend dhe e lidhin diasporën me zhvillimin e vendit të origjinës?
Ferid Murati, nobelisti i Mjekësisë i vitit 1998, është një shembull domethënës. Ai lindi në Indiana të Shteteve të Bashkuara, nga një baba shqiptar me origjinë nga Gostivari. Ai nuk e ndryshoi emrin e vet shkencor e publik, Ferid Murati, dhe arriti në majat e shkencës botërore në një mjedis që i ofroi mundësi për arsimim dhe kërkim shkencor.
Edhe Xherdan Shaqiri e Granit Xhaka u formuan në sistemin sportiv zviceran, ndërsa familjet e tyre kishin rrënjë shqiptare. Rita Ora, Dua Lipa dhe Bebe Rexha janë shembuj të tjerë të një kulture shqiptare që është bërë e dukshme në skenën ndërkombëtare përmes diasporës.
Këta njerëz nuk janë prodhim i një shteti shqiptar që u dha të gjitha kushtet. Ata janë shembuj të talentit shqiptar që u zhvillua në vende të tjera, në rrethana të tjera dhe përmes mundësive që u ofruan. Kjo nuk e zvogëlon meritën e tyre. Përkundrazi, e bën edhe më të rëndësishme pyetjen se çfarë mund të bënim ne për t’i pasur këto mundësi edhe në vendin tonë.
A MUND TË NDËRTOJMË NJË SKËNDERBE TË RI ME KORRUPSION, NEPOTIZËM DHE MEDIOKRITET?
Ndoshta këtu qëndron paradoksi ynë më i madh. Kërkojmë heronj, por shpesh nuk krijojmë kushte për njerëz të ndershëm. Kërkojmë nobelistë, por nuk financojmë sa duhet kërkimin shkencor. Kërkojmë sportistë të mëdhenj, por nuk ndërtojmë gjithmonë infrastrukturën dhe sistemin e duhur të përgatitjes së tyre.
Kërkojmë që bota ta njohë identitetin tonë, por sa punojmë ne për ta promovuar atë?
Kërkojmë që të tjerët ta respektojnë historinë tonë, por a e kemi ne një politikë të qëndrueshme shtetërore për studimin, dokumentimin dhe promovimin e saj?
Një shtet nuk prodhon personalitete vetëm me fjalime patriotike, ceremoni përkujtimore dhe emra rrugësh. Ai i krijon ato përmes arsimit cilësor, institucioneve funksionale, meritokracisë, drejtësisë, lirisë akademike dhe mundësive të barabarta.
Nuk mund të ndërtojmë një shoqëri që prodhon Skënderbe, Nënë Tereza, Ferid Murad apo personalitete të tjera të mëdha, nëse të rinjtë tanë duhet të largohen për të gjetur një laborator, një universitet, një skenë apo një fushë ku talenti i tyre vlerësohet.
PËRFUNDIM: TË MOS JEMI VETËM KOMB I PERSONALITETEVE TË SË KALUARËS
Dua ta mbyll këtë reflektim duke u kthyer te Gonxhe Bojaxhiu. Ndoshta nuk është e nevojshme që ta zëvendësojmë emrin e njohur botërisht Nënë Tereza me një emër tjetër. Por është e domosdoshme që emri i saj shqiptar të mos harrohet dhe të mos shkëputet nga historia e saj.
Ajo ishte Gonxha Agnes Bojaxhiu, shqiptare nga Shkupi, e cila u bë një figurë me përmasa botërore.
Por pyetja ime më e madhe nuk është vetëm se si duhet ta quajmë atë. Pyetja është: çfarë po bëjmë ne sot që nesër të kemi një Gonxhe tjetër, një Ferid tjetër, një Shaqir tjetër, një shkencëtar, një artist apo një udhëheqës që të mos ketë nevojë të largohet nga vendi i vet për të realizuar potencialin e tij?
Nuk duhet të presim që historia të na dhurojë personalitete të mëdha. Duhet të ndërtojmë një shtet dhe një shoqëri që ua mundëson atyre të lindin, të zhvillohen dhe të shkëlqejnë.
Sepse patriotizmi nuk matet vetëm me atë se sa shumë krenohemi me heronjtë që kemi pasur. Patriotizmi matet edhe me atë se çfarë kushtesh krijojmë për heronjtë, shkencëtarët dhe personalitetet që do të vijnë.
Dhe ndoshta pyetja më e vështirë që duhet t’ia bëjmë vetes është kjo: Nëse të tjerët na kanë dhënë hapësirën për të pasur personalitete që sot i quajmë krenari kombëtare, kur do të vijë dita që ne, shqiptarët, të krijojmë hapësirën tonë për të prodhuar të tillë?